Сот жүйесіне деген қоғамдық сенім ең алдымен судьялардың адалдығы мен әділдігіне байланысты қалыптасады. Қоғам үшін сот билігінің беделі ‑ тек заңдардың орындалуымен ғана емес, оны жүзеге асыратын тұлғалардың моральдық келбетімен де өлшенеді. Сондықтан судьяның кәсіби этикасы ‑ құқықтық мемлекеттің тірегі. Судья қызметі тек құқықтық нормаларды қолданумен шектелмейді. Ол ‑ жоғары моральдық стандарттарды талап ететін ерекше миссия. Судьяның шешімі адамдардың тағдырына тікелей әсер етеді, сол себепті оның әрбір әрекеті әділдік, бейтараптық және адалдық қағидаттарына негізделуі тиіс.
Қазақстанда судьялардың мінез-құлық стандарттары арнайы этикалық кодекстермен реттеледі. Бұл құжаттар судьяның тек қызмет барысында ғана емес, қызметтен тыс уақытта да өзін қалай ұстауы керектігін айқындайды. Судья қоғам алдында әрдайым үлгі болуы тиіс, өйткені оның жеке әрекеттері бүкіл сот жүйесінің беделіне әсер етеді. Халықаралық деңгейде де судья этикасына ерекше мән беріледі. Судьяның тәуелсіздігі, объективтілігі, әділдігі, парасаттылығы және кәсіби құзыреттілігі ‑ әмбебап құндылықтар ретінде танылады. Бұл қағидаттар уақыт өте өзгермейді және кез келген құқықтық жүйеде өзектілігін сақтайды. Дегенмен, қазіргі заман жаңа талаптар қойып отыр. Ақпараттық технологиялардың дамуы, әлеуметтік желілердің кең таралуы судьялардың мінез-құлқына қосымша жауапкершілік жүктейді. Бүгінде судьяның тек сот залындағы әрекеті ғана емес, интернеттегі белсенділігі де қоғамдық пікірге әсер етеді. Сондықтан цифрлық кеңістіктегі этика мәселесі ерекше маңызға ие болуда. Мысалы, әлеуметтік желілерде пікір білдіру, жеке көзқарасты ашық көрсету немесе белгілі бір жағдайларға қатысты реакция білдіру ‑ судьяның бейтараптығына күмән тудыруы мүмкін. Осыған байланысты көптеген елдерде судьялардың онлайн-мінез-құлқын реттейтін қосымша ұсынымдар әзірленуде.
Судьяға қойылатын талаптардың жоғары болуы ‑ бұл кездейсоқ емес. Ол тек заңды білетін маман ғана емес, сонымен қатар әділеттіліктің символы болуы тиіс. Қоғам судьядан мінсіз мінез-құлық күтеді, себебі оның шешімі тек құқықтық акт емес, моральдық бағалау ретінде де қабылданады.
Қорытындылай келе, судьяның этикалық нормалары ‑ уақытқа тәуелсіз, тұрақты құндылықтар жүйесі. Алайда оларды қолдану әр кезеңнің ерекшеліктеріне бейімделіп отыруы қажет. Судьяның кәсіби және жеке мінез-құлқы қоғамдағы сенім деңгейін айқындайтын басты факторлардың бірі болып қала береді.
ГАУХАР ТЫНЫСБЕКОВА
Ескелді аудандық сотының төрағасы