Қазіргі қоғамда ақпараттың таралу жылдамдығы бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Әсіресе әлеуметтік желілердің ықпалы артып, кез келген адам ақпарат таратушыға айналды. Алайда бұл еркіндік әрдайым жауапкершілікпен қатар жүруі тиіс. Себебі бір ғана жалған немесе тексерілмеген мәлімет адамның ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне елеулі нұқсан келтіруі мүмкін.
Қазақстан Республикасының заңнамасы азаматтардың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғауға ерекше мән береді. Бұл құқық ең алдымен Конституцияның 18-бабында бекітілген. Аталған нормаға сәйкес, әркімнің жеке өміріне қол сұғылмауына, ар-намысы мен қадір-қасиетінің қорғалуына құқығы бар.
Азаматтық-құқықтық тұрғыда бұл мәселе Азаматтық кодекстің 143-бабымен реттеледі. Осы бапқа сәйкес, азамат өзінің ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді теріске шығаруды талап етуге құқылы. Егер мұндай мәліметтерді таратқан тұлға олардың шындыққа сәйкес екенін дәлелдей алмаса, олар жалған деп танылады және теріске шығарылуы тиіс. Сонымен қатар, заң азаматқа келтірілген моральдық зиянды өтеу мүмкіндігін де қарастырады. Бұл Азаматтық кодекстің 951-бабында көзделген. Яғни, жалған ақпарат салдарынан адам психологиялық күйзеліске ұшыраса немесе қоғамдағы беделіне нұқсан келсе, ол сот арқылы өтемақы талап ете алады.
Кейбір жағдайларда мұндай әрекеттер қылмыстық жауапкершілікке де әкелуі мүмкін. Мәселен, Қылмыстық кодекстің 130-бабына сәйкес, басқа адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін көрінеу жалған мәліметтерді тарату — жала жабу болып табылады. Ал жалған ақпаратты кеңінен тарату 274-бап бойынша жауапкершілікке әкеп соғады.
Сот тәжірибесінде мұндай дауларды қарау кезінде ең алдымен мәліметтің сипаты анықталады. Егер ол нақты факті ретінде беріліп, адамның беделіне теріс әсер етсе, онда ол нұқсан келтіруші мәлімет ретінде бағаланады. Ал субъективті пікір немесе бағалау көбіне құқықтық жауапкершілікке негіз болмайды.Мұндай істерде дәлелдеме ерекше маңызға ие. Талап қоюшы ең алдымен ақпараттың таралғанын растауы тиіс. Қазіргі таңда бұл көбіне әлеуметтік желілердегі жазбалар, пікірлер немесе бейнематериалдар арқылы дәлелденеді. Сондықтан мұндай жағдайларда скриншоттарды сақтап, қажет болған жағдайда нотариалды куәландыру ұсынылады.
Маңызды жайттардың бірі — азаматтық істерде мәліметтің шындыққа сәйкес келетінін дәлелдеу міндеті оны таратқан тұлғаға жүктеледі. Яғни, егер жауапкер өз сөздерінің рас екенін дәлелдей алмаса, олар жалған деп танылады.
Сотқа жүгінген кезде азамат мәліметтерді теріске шығаруды, оларды жоюды, сондай-ақ моральдық зиянды өтеуді талап ете алады. Сот әрбір істі жеке қарап, ақпараттың таралу ауқымын, оның салдарын және жәбірленушінің жағдайын ескере отырып шешім қабылдайды.
Қорыта айтқанда, ар-намыс пен қадір-қасиет — әр адамның заңмен қорғалатын негізгі құқықтарының бірі. Ақпараттық кеңістікте еркіндік болғанымен, әрбір сөз үшін жауапкершілік бар екенін ұмытпау қажет. Жалған ақпарат тарату тек этикалық мәселе емес, ол нақты құқықтық салдарға әкелетін әрекет болып табылады.
Бапов Темірлан Саятұлы
Ескелді аудандық сот әкімшісінің
сот отырысының бас маманы — хатшысы